نظريه ولايت فقيه سابقه ديرينه اى در منابع شيعه دارد و افرادى مانند سيد بحرالعلوم ، ملا احمد نراقى ، فاضل دربندى ، ميرفتاح حسينى وبسيارى ديگر از فقها آن را به طور مستقل بحث کرده اند; با اين حال ، انزواى مذهب تشيع و حاکميت حاکمان جور باعث شد اين نظريه از افکار عمومى مسلمانان فاصله بگيرد، تا جايى که بعضى آن را تئورى نوظهور بدانند. امام خمينى (ره ) اين نظريه را در فرهنگ دينى احيا کرد و آن را به صورت درس رسمى ، در حوزهء علميهء نجف اشرف مطرح ساخت و با تشکيل حکومت اسلامى در ايران ، اين تئورى به واقعيت مبدل شد.

 واژه ولايت وامثال آن از پر استعمال ترين واژه هاى قرآن کريم است ، به گونه اى که در 124مورد، به صورت اسم و 112مورد در قالب فعل در قرآن کريم آمده است . معناى اصلى اين کلمه قرار گرفتن چيزى در کنار چيز ديگر است ، به نحوى که فاصله اى در کار نباشد; يعنى اگردو چيز آن چنان به هم متصل باشند که هيچ چيز ديگر در ميان آن ها نباشد، استعمال مى شود. به همين مناسبت اين کلمه در مورد قرب و نزديکى ، دوستى ، نصرت ويارى ، تصدّى امر، سرپرستى و صاحب اختيارى يک کار، تسلّط و معانى ديگر از اين قبيل استعمال شده است.(1)

اما در اصطلاح ، ولايت به معناى حکومت ، تصدّى امر ، سرپرستى و صاحب اختيارى کارى يا امورى داشتن است و ولي به معناى حاکم مى باشد . ولايت فقيه ، حاکميت فرد يا افراد آگاه به احکام و قوانين اسلام بر جامعه است.

مبناي اين نوع حکومت بر آن است که چون در جامعه اسلامي ، قوانين و احکام دين اسلام اجرا و پياده مي شود ، پس بايد در رأس اين جامعه ، شخص آگاه به مسائل و احکام دين الهي حضور داشته باشد و اين همان حاکميت و ولايت فقيه است.

حضرت امام مى فرمايد: حکومت اسلام ، حکومت قانون است . در اين طرز حکومت ، حاکميت منحصر به خدا است و قانون ، فرمان و حکم خدا است . قانون اسلام يا فرمان خدا، بر همهء افراد و بر دولت اسلامى ، حکومت تامّ دارد و همه افراد از رسول اکرم (ص) گرفته تا خلفاى آن حضرت و ساير افراد، تا ابد تابع قانون الهي هستند.(2)

بنابراين ، ولايت فقيه ، ولايت و حکومت فرد نيست ، بلکه حکومت فقه و قانون الهى بر مردم است و فقيه صرفاً کارشناس و متخصص در شناخت احکام الهى و مسئول اجراى آن است .

امام خمينى ره مى فرمايد: حکومت اسلامى نه استبدادى است و نه مطلقه ، بلکه مشروطه است . البته نه مشروطه به معناى متعارف فعلى آن که تصويب قوانين ، تابع آراى اشخاص و اکثريت باشد. مشروطه از اين جهت که حکومت کنندگان در اجرا و اداره ، مقيد به يک مجموعه شرط هستند که در قرآن کريم و سنت رسول اکرم (ص)معيّن گشته است . مجموعه شرط، همان احکام و قوانين اسلام است که بايد رعايت و اجرا شود. از اين جهت حکومت اسلامى است .